ผู้คนส่วนใหญ่อาจหลงใหล และชื่นชอบศิลปะการละครในแง่ที่มีเนื้อหาสาระ และความความบันเทิง แต่สำหรับ คนละครกลุ่มหนึ่งกลับมองว่าละครให้อะไรมากว่าที่คุณคิด เพราะนอกจากความสนุกสนานเพลินแล้ว ผลพลอยได้จากศิลปะการละคร คือ “การพัฒนาคน”

แนวคิดดังกล่าวเป็นของกลุ่มที่มีชื่อว่า “กลุ่มละครเพื่อการเรียนรู้บางเพลย์” ที่เหล่าแกนนำ และอาสาสมัครล้วนเติบโตมาจากศิลปะการละครแทบทั้งสิ้น

ไพบูลย์ โสภณสุวภาพ หรือ อาจารย์เอ๋ หัวหน้ากลุ่มดังกล่าว อธิบายว่าการเรียนรู้ผ่านละคร เป็นจุดเริ่มต้นที่สำคัญในการพัฒนาคน ทั้งในส่วนของนักแสดง ที่มีกระบวนการในการทำละครเป็นเสมือนแหล่งบ่มเพาะทางความคิด ผ่านการฝึกฝนในขั้นตอนต่างๆ ที่เกี่ยวกับการสร้างงานละคร ซึ่งตรงจุดนี้จะทำให้เยาวชนนักแสดงได้รู้จักควบคุมความคิด รู้จักใช้เหตุผลในการวิเคราะห์เหตุการณ์ต่างๆ โดยยังมีการสอดแทรกให้เยาวชนใช้ความคิดในทางสร้างสรรค์เพื่อทำงาน มีจินตนาการ กล้าแสดงออก  กล้าตัดสินใจกับเป้าหมายที่ได้วางไว้ ส่วนอีกกลุ่มหนึ่งที่ได้ประโยชน์เช่นเดียวกัน คือกลุ่มผู้ชมที่เรียนรู้ผ่านเนื้อหาสาระ หรือสิ่งที่นักแสดงกำลังถ่ายทอดออกมานั่นเอง

จากความเชื่อที่ว่า กระบวนการละครสามารถพัฒนาคนได้ ดังนั้นเยาวชนคนรุ่นใหม่น่าจะได้เรียนรู้ผ่านกระบวนการดังกล่าวเพื่อพัฒนาความคิด “โครงการเรียนรู้ชีวิตผ่านละครเพื่อเสริมสร้างสุขภาวะในการใช้ชีวิตของเยาวชน” โดยกลุ่มละครเพื่อการเรียนรู้บางเพลย์ จึงเกิดขึ้นเพื่อนำเอาศิลปะการการละครสอนให้คนรู้จัก และเข้าใจชีวิตของตนเอง เข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างตนเองกับผู้อื่นมาเชื่อมโยงกับประเด็นเรื่อง “เพศศึกษาอย่างรอบด้าน” เพื่อถ่ายทอดสู่กลุ่มผู้ชมซึ่งก็คือ กลุ่มวัยรุ่น หรือเยาวชนไทยนั่นเอง

กระบวนการสร้างความรู้ในเรื่องเพศศึกษา เริ่มเป็นจริงเป็นจังเมื่อ องค์การแพธ ประจำประเทศไทยได้ดำเนินโครงการก้าวย่างอย่างเข้าใจ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2547-2551 โดยพยายามสร้างกลไกการเรียนรู้เรื่องเพศศึกษา โดยเข้าไปในสถานศึกษาและสร้างพื้นที่การเรียนรู้นอกห้องเรียนให้แก่เยาวชน จึงเกิดกระแสของสังคมที่เริ่มเห็นด้วยกับแนวทางของการสอน “เพศศึกษาอย่างรอบด้าน” โดยชุดความรู้ใหม่ที่สังคมเริ่มเห็นด้วยกับโครงการนี้ อาทิเช่น แนวคิดเรื่องเพศที่เกี่ยวข้องกับมนุษย์ตั้งแต่เกิดจนตาย การเรียนรู้เรื่องเพศที่ไม่ใช่เรื่องเพศสัมพันธ์อย่างเดียว แต่ขยายขอบเขตไปสู่การเรียนรู้เกี่ยวกับเนื้อตัวร่างกาย ความคิด ความรู้สึก สิทธิในการดูแลและป้องกันเนื้อตัวร่างกายของตนเอง ทักษะในการตัดสินใจ การดูแลสุขภาวะของตนเอง เป็นต้น

ประสบการณ์จากต่างประเทศที่ใช้แนวคิดเพศศึกษานี้ พบว่า มีส่วนทำให้เยาวชนรู้จักและเชื่อมั่นในวิธีการมีเพศสัมพันธ์ที่ปลอดภัย นอกจากนี้ยังมีผลในการเลื่อนเวลาที่จะมีกิจกรรมทางเพศ ลดจำนวนคู่นอน ลดจำนวนการตั้งครรภ์ที่ไม่พึงประสงค์ และลดอัตราการติดเชื้อทางเพศสัมพันธ์ (UNAIDS 1997; GRUNSEIT 1997 อ้างถึงใน “เพศ” ศึกษา (Sexuality Education): มุ่งสร้างคุณภาพชีวิตหญิงชายและความสัมพันธ์สร้างสรรค์ระหว่างมนุษย์ โดย กฤตยา อาชาวนิจกุล) เพื่อสร้างให้เยาวชนได้เกิดการเรียนรู้ และเลือกเส้นทางชีวิตที่ปลอดภัยได้ด้วยตนเอง ทางกลุ่มละครเพื่อการเรียนรู้บางเพลย์จึงเลือกที่จะหยิบยกประเด็นเพศศึกษาเป็นเนื้อหา การเรียนรู้

“ความเชื่อทางสังคมนั้น มีผลต่อพฤติกรรมอย่างมาก คือถ้ายังมีความเชื่อเดิมๆอยู่ ก็จะไม่สามารถแก้ปัญหาได้ อย่างเช่นในเรื่องของเพศศึกษาเอง คนมักคิดว่าเรื่องของเพศนั้นเป็นเรื่องของเซ็กซ์ หากคนคิดอย่างนี้ก็จะไม่ได้ไปแก้ปัญหาในส่วนอื่น

เราไม่ได้ส่งเสริมในเรื่องเพศให้กับเยาวชนครับ ส่วนตัวคิดว่า การเรียนรู้ไม่ใช่การลองทำ แต่ให้เรียนรู้ที่มองผ่านจากชีวิตของคนอื่นโดยที่เขาไม่ต้องไปลองทำด้วยตัวเอง คุณก็สามารถที่จะเรียนรู้ได้” หัวหน้าโครงการกล่าวแสดงทรรศนะ

ทางทีมงานโครงการฯ เล่าว่า กว่าจะกลั่นมาเป็นบทละครให้เยาวชนวัยใสได้เรียนรู้ ไม่ใช่เรื่องง่ายเพราะกระบวนการทำงานของกลุ่มละครเพื่อการเรียนรู้บางเพลย์ใส่ใจในรายละเอียดทุกขั้นตอน เริ่มตั้งแต่ทำงานความคิดกับกลุ่มนักแสดง ซึ่งส่วนใหญ่เป็นอาสาสมัครมาจากที่ต่างๆ กัน บางครั้งก็เป็นแฟนละครที่เคยเข้าชมการแสดงและอยากมีส่วนร่วม ให้เข้าใจเนื้อหาที่จะสื่อสารออกไปสู่คนภายนอก การออกแบบชุดกิจกรรม ต่างๆ ให้กับผู้ชมเพื่อใช้สำหรับสร้างชุดกิจกรรมก่อนแสดงและหลังแสดง/พัฒนาเนื้อหาเรื่องเพศศึกษา เรื่องชีวิตวัยรุ่น เพื่อทำเป็นละครสัญจร

เนื้อหาหลักๆ ได้แก่ เนื้อหาความรู้ที่เกี่ยวกับเรื่องเพศของมนุษย์อย่างถูกต้อง และหลายด้าน เช่นพัฒนาการต่างๆของร่างกายมนุษย์ ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ ทักษะชีวิตของตัวบุคคล พฤติกรรมทางเพศ สุขภาพทางเพศ  ทัศนคติ คุณค่าและความเข้าใจ ให้โอกาสในการถาม ค้นหาและเข้าถึงทัศนคติของตนเองเกี่ยวกับเรื่องเพศ สร้างความภาคภูมิใจในตนเอง เข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ ความสัมพันธ์และทักษะการสื่อสารระหว่างเพศ การตัดสินใจ การยืนยันอย่างเชื่อมั่นในตนเอง ทักษะการปฏิเสธ และความสามารถในการสร้างความสัมพันธ์ที่เป็นที่พึงพอใจของทั้งสองฝ่าย ความรับผิดชอบของตนเองในความสัมพันธ์ระหว่างเพศ อันจะนำไปสู่ความปลอดภัยในการใช้ชีวิตทางเพศ

ก่อนจะนำเนื้อหาเหล่านี้ไปอบรมเชิงปฏิบัติการเพื่อสร้างความเข้าใจเรื่องละครเยาวชน เพศศึกษา  และการทำงานกับเยาวชนเชิงบวกให้กับทีมดำเนินการ นักแสดงและทีมงานละครสัญจร ฝึกซ้อมละคร แล้วนำละครไปสัญจรแสดงในโรงเรียนมัธยมต่างๆ ในเขตกรุงเทพมหานคร โดยมีกระบวนการ เช่นกิจกรรมต่างๆ ก่อน และหลังชมการแสดงด้วย

“คือส่วนหนึ่งจากการที่ได้ทำงานร่วมกันมา ในเรื่องของละครเราก็จะมาช่วยกันพัฒนากระบวนการต่างๆ พูดคุยว่าจะมีกิจกรรมอะไรที่จะไปตอบโจทก์เรื่องอะไรบ้าง เหมือนกับการออกแบบตัวกิจกรรม สิ่งนี้เป็นแนวทางหนึ่ง ส่วนเรื่องเด็กนั้นวิธีการที่เข้ามาบางส่วนเริ่มต้นจากการ เข้าค่าย เป็นรุ่นน้อง  โดยค่ายเยาวชนนั้นจะเกี่ยวกับการทำละครเพื่อการเรียนรู้เรื่องเพศศึกษา เด็กบางคนนั้นอาจจะมาเป็นพี่เลี้ยงค่าย จากบรรยากาศของค่ายเองจะทำให้ทุกคนรู้สึกอยากมีส่วนร่วม จากการที่เด็กได้เป็นพี่เลี้ยงค่าย จากการที่เป็นสันนาการทำให้เขาเรียนรู้เรื่องความสัมพันธ์ของคน เขาก็จะขยับสถานะของตัวเองเรื่อยๆ อาจจะมีการเล่นละครบ้าง ดังนั้นจึงคิดว่าการเรียนรู้นั้นผ่านตัวค่าย ตัวการทำละครเป็นหลัก

โครงการนี้เป็นเรื่องของการเรียนรู้ชีวิต มาคุยกันก่อนว่าชีวิตของแต่ละคนเป็นอย่างไร มาทำความรู้จักกันก่อน มีอะไรที่คับข้องใจกับเขาบ้างในช่วงที่เขาเป็นวัยรุ่น มีประเด็นอะไรบ้าง เราจะมีการกำหนดสถานการณ์ให้เขาเล่น เป็นตัวละครต่างๆ และเมื่อได้มาทำสถานการณ์นี้แล้วได้เรียนรู้อะไรบ้าง ทั้งในเรื่องของความรู้สึก หรืออาจจะไม่ได้เรียนรู้

ส่วนมากเด็กที่มานั้นจะเป็นนักศึกษา ซึ่งส่วนหนึ่งอาจจะจบแล้ว แต่เขายังอยากจะมาร่วมทำงาน บางคนอาจจะมาจากค่าย หรือบางคนอาจจะมาจากที่คนที่ร่วมทำกิจกรรม เช่นการเรียนรู้เรื่องการรักการอ่าน เมื่อเด็กได้เข้ามาทำ เราก็จะช่วยฝึกฝน เช่น การที่เราจะเล่นละครเรื่อง HIV ก่อนที่จะแสดงละครได้นั้นก็ต้องอ่านหรือเรียนรู้ หรืออาจจะมีการถกเถียงถึงเรื่องปัญหาต่างๆ เกี่ยวกับเรื่องนี้ ซึ่งเป็นสิ่งที่อยู่ใกล้ตัว เราจะมีการ Improvise กันว่าแต่ละคนคิดอย่างไรหรือรู้สึกอย่างไร จากการที่ได้ทำโครงการนี้เราจะคิดว่าเป็นเรื่องของกระบวนการก่อนเราจะคิดว่าละครเรื่องนี้เป็นเรื่องที่เกี่ยวกับชีวิตทางเพศของวัยรุ่น เราจะต้องคุยกันก่อนในตอนแรก ตอนแรกเราจะ ออกแบบว่าถ้ากลุ่มคนพวกนี้มาทำ จะสนใจหรือไม่เพราะว่ามันไม่ใช่เพียงแค่การทำละครอย่างเดียว”

เป้าหมายชองกลุ่มละครเพื่อการเรียนรู้บางเพลย์คือ ต้องการสื่อสารกับคนในละแวกที่ตั้งโครงการ (รามคำแหง 52) โดยเฉพาะกับวันรุ่น นักศึกษาที่ใช้ชีวิตคู่ด้วยกันตามหอพักต่างๆ โดยก่อนการเล่นจะมีการเดินขบวนเพื่อประชาสัมพันธ์ก่อน ทีมงานเล่าว่าผลตรงที่มีแม่ค้าพูดกันปากต่อปากและออกมานั่งชมการแสดง ส่วนนักศึกษา ก็จะมีคนแวะเวียนมาดูบ้างประปรายตามรอบการแสดงแต่ละครั้งซึ่งยังถือเป็นจำนวนที่ยังน้อยอยู่ สำหรับเป้าหมายที่วางไว้

เพศศึกษาอาจเป็นเรื่องใหม่ในวงการศิลปะการละคร และ ศิลปะการละครก็ถือเป็นเรื่องใหม่สำหรับคนในย่านชุมชนต่างๆ

ศิลปะการละครน่าจะเป็นอีกช่องทางหนึ่งที่จะช่วยให้เด็กและเยาวชนได้เรียนรู้ประเด็นเรื่องเพศศึกษา เรื่องที่คุ้นหู ไม่ค่อยคุ้นปากในสังคมไทย อย่างเข้าใจ ไม่ใช่การลองผิด ลองถูก

โครงการเรียนรู้ชีวิตผ่านละครเพื่อเสริมสร้างสุขภาวะในการใช้ชีวิตของเยาวชน จะเริ่มสัญจรพบปะเยาวชนตามสถาบันการศึกษาต่างๆ ในช่วงเดือนกรกฎาคม 2551 นี้ ซึ่งกลุ่มเป้าหมายส่วนใหญ่ได้แก่เยาวนในสถาศึกษาระดับมัธยมในย่านรามคำแหง เช่น โรงเรียนบ้านบางกะปิ โรงเรียนวัดศรรีบุญเรือง โรงเรียนเทพลีลา เป็นต้น ทั้งนี้ ทางทีมงานกลุ่มละครกล่าวว่า อยากทำงานกับเด็กและเยาวชนใกล้ๆ พื้นที่โครงการก่อน เพื่อความต่อเนื่อง และความยั่งยืนในการทำงานต่อไป

**หมายเหตุ: โครงการเรียนรู้ชีวิตผ่านละครเพื่อเสริมสร้างสุขภาวะในการใช้ชีวิตของเยาวชน ได้รับการสนับสนุนโดย สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุภาพ (สสส)

ทีมงาน ThaiNGO
มูลนิธิกองทุนไทย
webmaster@thaingo.org

30 กรกฎาคม 2551